Image Alt

Joanna Rajkowska „Night Herons/Ślepowrony” – film

film

Joanna Rajkowska 'Night Herons/Ślepowrony'

Ślepowrony to film podejmujący temat relacji między człowiekiem a zwierzętami – oraz całą nie-ludzką naturą, którą reprezentują lasy i bagna Polski. Narracja czerpie z historii i literatury, a także dawnych tradycji i obrzędów. Przeszłość i teraźniejszość przenikają się tu w próbie odkupienia za okrucieństwa popełnione wobec zwierząt i ludzi.

Film Joanny Rajkowskiej i Roberta Yerachmiela Snidermana afirmuje komunię z istotami nie-ludzkimi, ze światem zwierząt, z naturą, której człowiek jest częścią, a nie przeciwieństwem. Ich wizja odwołuje się do posthumanizmu – nurtu filozoficznego powstałego w odpowiedzi na rozwój najnowszych technologii i odkrycia nauk biologicznych, które podważyły tradycyjne pojmowanie istoty ludzkiej ustanowione przez filozofię oświecenia. To wizja kondycji postludzkiej, która kontestuje koncepcję człowieka jako centrum wszechświata i miary wszechrzeczy. Jak pisze wybitna teoretyk Donna J. Haraway, „Ruchy na rzecz praw zwierząt nie są irracjonalnym zaprzeczeniem ludzkiej wyjątkowości; są trzeźwym rozpoznaniem powiązań, które biegną w poprzek zdyskredytowanego podziału na naturę i kulturę”.1

Ślepowrony to także refleksja nad naturą jako niemym świadkiem historii. Bagna, z ich pożywnymi korzeniami, stały się schronieniem dla Dzidka i jego matki uciekających przed śmiercią podczas Holokaustu – podobnie jak mokradła stanowiły schronienie dla społeczności zbiegłych niewolników w obu Amerykach. Przyroda jest jednak obojętna – Dzidek musi przetrwać wśród innych żywych istot, w dziczy, gdzie po zmroku polują ślepowrony, o których mówiono, że odprowadzają zmarłych w zaświaty. Antropomorfizacja zwierząt wprowadza wątek przewodni pracy, przywołany w jej motto „Wszystkie ciała są w czymś z sobą zgodne”2 (Spinoza). W Ślepowronach – refleksji nad ludzką historią i wieczną naturą – śmierć ludzi i zwierząt to jedno.

Ślepowrony to próba przełożenia ludzkiego bólu na nie-ludzki. Dzidek, ocalały na bagnach, powraca tam polować. Jego trauma przeradza się w okrucieństwo wobec innych – rodziny, którą opuszcza i zwierząt, które zabija. Film zabiera widza w stuletnią podróż przez losy dwóch rodzin, które w dramatycznych okolicznościach musiały na zawsze opuścić Warszawę. Prześladują je przekazywane z pokolenia na pokolenie traumy, zmuszając ich potomków do powrotu do lasu, w którym ta historia miała początek i podjęcia próby odkupienia przeszłości. Zjadają oni te same bagienne korzenie, które żywiły Dzidka, czyszczą rany upolowanych zwierząt i z pomocą tradycyjnej wiedzy o ziołach próbują je uzdrowić. Gdy jednak rytuał ożywiania zawodzi i staje się rytuałem grzebalnym, zdajemy sobie sprawę, że oznacza on również żałobę po ludziach. Ta kulminacyjna scena filmu ma zapowiedzi w dziejach obu rodzin – scenie mycia ciała umierającego towarzysza polowań Dzidka i pamięci masowych grobów, która prześladuje starego Zelika.

Rytuał obcowania z martwymi zwierzętami przywodzi na myśl dziady – prasłowiański obrządek, którego istotą było nawiązanie kontaktu z duszami przodków i który stał się inspiracją Dziadów Mickiewicza. W Ślepowronach rytuał zawodzi; przeszłości nie da się odkupić, nie można odzyskać jedności z nie-ludzką naturą.

Po nim jednak następuje kolejny rytuał. W ciemności nocy jesteśmy świadkami niesamowitego tańca w kręgu przemienionych: postaci ludzkich ze zwierzęcymi czaszkami, a może szkieletów zwierząt trzymających w ramionach ludzkie głowy. Przypominają one hybrydy ludzko-zwierzęce zaludniające surrealistyczne obrazy Leonory Carrington (1917-2011). Tańczą do białego śpiewu (wschodnioeuropejska ludowa technika śpiewu – śpiewokrzyk). W tańcu – poza ramami czasu – ludzkie i zwierzęce postacie Ślepowronów stają się jednością w dystopijnym, a może futurystycznym szale. W tej upiornej wizji, na mokradłach Europy Wschodniej, ciała ludzi i zwierząt jednoczą się – lecz dopiero po śmierci. „Istota bezwzględnie nieskończona jest niepodzielna” – pisał Spinoza.3

W kulturze polskiej scena onirycznego tańca w kręgu, z na wpół uśpionymi tancerzami – na wpół zanurzonymi w przeszłości i na wpół w przyszłości – budzi silne skojarzenia. Taniec Chochoła, jedna z najbardziej wizualnych scen w polskiej literaturze, pamiętna z filmowej adaptacji Andrzeja Wajdy Wesela Stanisława Wyspiańskiego, jest w pewnym sensie również opowieścią o straconym czasie. Jasiek nie zdążył zadąć w róg przed trzecim pianiem koguta i wybudzić z transu gości weselnych zaczarowanych przez Chochoła – hybrydę człowieka i nie-człowieka. Kontynuowali oni swój taniec zamiast wywołać powstanie narodowe. W Ślepowronach z kolei, jest już za późno by wskrzesić dawne rytuały zakorzenione w bliskiej relacji człowieka z naturą, zbyt późno, by położyć kres podziałowi na naturę i kulturę ustanowionemu przez zachodnie religie i filozofie. Ludzie, którzy zabijali leśne zwierzęta, teraz też już nie żyją, podczas gdy ślepowrony przyglądają się tańczącym, czekając by poprowadzić ich w zaświaty. Według Spinozy „wszystkie ciała są w czymś z sobą zgodne” – są zgodne w unicestwieniu.

System filozoficzny Spinozy ma fundamentalne znaczenie dla refleksji nad obecną kondycją człowieka. Można spekulować czy ocalenie życia ludzi i zwierząt na Ziemi byłoby możliwe gdyby jego idea radykalnego oświecenia przeważyła nad umiarkowaną wersją Kartezjusza. Bezkompromisowym twierdzeniem o jedności wszystkiego co istnieje oraz nierozróżnialności ducha i natury, Spinoza zakwestionował doktrynę Kartezjusza o dualizmie umysłu i materii. Słowa Spinozy „Bóg lub Natura” przyniosły mu opinię ateisty, a jego pogląd, że wszystko co istnieje jest częścią Boga i jest powiązane z wszelkim innym istnieniem, wpłynął na teorie ekologiczne.4 Kartezjański racjonalizm, oparty na idei dualizmu pomiędzy ciałem a umysłem, naturą a kulturą, zaczerpnięty z hierarchii, w której człowiek był władcą życia na ziemi, zrodził w końcu nowoczesność, z jej ideą postępu i gospodarką kapitalistyczną.

Idee Spinozy były tak niebezpieczne zarówno dla instytucji żydowskich, jak i chrześcijańskich, że portugalska kongregacja żydowska w Amsterdamie ekskomunikowała go, gdy „książę filozofów”5 miał zaledwie 23 lata. Samo nałożenie anatemy (cheremu) nie było niczym niezwykłym, ale tekst tej właśnie był niezwykle surowy. W Ślepowronach, wśród krzyków sów i innych nocnych odgłosów lasu ludzko-zwierzęce hybrydy tańczą do słów cheremu Spinozy: „Niech będzie przeklęty w dzień i niech będzie przeklęty w nocy; przeklęty, gdy się kładzie i gdy wstaje […]. Niech Pan nie przebaczy mu nigdy …”.6

Text ©2021 Monika Fabijanska

1 Haraway, D. J., Simians, Cyborgs and Women: The Reinvention of Nature. New York, NY: Routledge, 1991, s. 152. Tłum. kurator.

2 Spinoza, B., „Etyka”, Część II, Twierdzenie 13, Twierdzenie pomocnicze 2 w Dzieła t.1, Traktat o poprawie rozumu. Etyka. Warszawa: Dom Książki Polskiej, 1927 [dostęp: 05.08.2021]. Dostępne w https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/spinoza-etyka.html

3 Spinoza, B., „Etyka”, Część I, Twierdzenie 12 i 13 w Dzieła t.1, Traktat o poprawie rozumu. Etyka. Warszawa: Dom Książki Polskiej, 1927 [dostęp: 05.08.2021]. Dostępne w https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/spinoza-etyka.html

4 Jak pisze twórca głębokiej ekologii filozof Arne Næss: Rothenberg, D.; Naess, A., Ecology, community and lifestyle. Cambridge: Cambridge University Press, 2001, s. 10.

5 Deleuze, G., Expressionism in Philosophy: Spinoza. New York: Zone Books, 1990, s. 11

6 Johnson, P., Historia Żydów, Kraków: Wydawnictwo Platan, 1993, s. 309

Cytaty w filmie pochodzą z:

Edwin Curley (tłum.), The Ethics by Benedict de Spinoza (Princeton, 1994)

H. Jacob Zimmels, Magicians, Theologians, and Doctors: Studies in Folk Medicine and Folklore as Reflected in the Rabbinical Response (Goldston, 1952)

Podziękowania dla to Theodore’a Blocka, Andrzeja Rajkowskiego, Mariusza Widlińskiego, Dori Midnight, Gunili Plank i jej matki, Adriana Shirka, Katarzyny Górskiej, Andreasa Staudingera, Uli Vonbank-Schedler, Arnolda Racka i Christiana Berga za podzielenie się wiedzą, czasem i pamięcią.

Autorzy wyrażają wdzięczność dla zespołu steirischer herbst ’20, szczególnie Ekateriny Degot, Mireli Baciak, Amelie Brandstetter i Davida Riffa.

Futro użyte w filmie pochodzi z recyklingu.

Zdjęcia zostały nakręcone w Nowogrodzie w Polsce.

Joanna Rajkowska & Robert Yerachmiel Sniderman ©2020

Autorzy

Joanna Rajkowska & Robert Yerachmiel Sniderman

Reżyseria

Joanna Rajkowska

Scenariusz

Robert Yerachmiel Sniderman, Joanna Rajkowska

Zdjęcia

Leszek Molski

Montaż

Marcelina Górka

Narrator

Matthew Daniel

Muzyka

Andrew Dixon

Muzyka do scen „Ucieczka z Warszawy”, „Zawracając czas myśliwego”, i „Ślepowrony”

Mutant Goat (Ola Kozioł, Andrew Dixon, Suavas Lewy)

Dźwięk

Ucho Studio – Konrad Błaszczyk

Marionetkarze

Andrew Dixon, Basia Ciacek, Joanna Rajkowska, Viktoriia Tofan, Marcelina Górka

Wykonanie marionetek i lalek zwierząt

Joanna Rajkowska, Lili Bargłowska, Basia Ciacek, Andrew Dixon, Viktoriia Tofan

Scenografia

Andrew Dixon, Basia Ciacek, Viktoriia Tofan

Kostiumy

Wiesława Rozwonkowska, Konrad Pietruszyński

Rekwizyty

Lili Bargłowska, Joanna Rajkowska, Konrad Pietruszyński, Viktoriia Tofan, Rosa Dixon

Ceramika

Danuta Jarecka

Kolory

Marcelina Górka

Efekty wizualne

Marcelina Górka, Adrian Pełka, Tomasz Różycki

Konsultant projektu marionetek

Basia Poczwardowska

Kierownik produkcji

Joanna Rajkowska

Wsparcie produkcyjne
Fotosy

Marek Szczepański

Producenci wykonawczy

Agnieszka Sobocińska, PADO Studio Film – Dorota Przyłubska